تابوی خودروی لوکس در ایران

 هفتمین نمایشگاه خودرو هفته گذشته به پایان رسید، اما حضور خودرو‌های لوکس در آن هنوز محل بحث است. نمایش خودرو‌هایی مانند لکسوس، ب‌ام‌و و میباخ در این رویداد بار دیگر این پرسش را مطرح کرده که چرا خودرو برخلاف بسیاری از کالا‌های لوکس که حتی در دوره تشدید تحریم‌ها نیز راه خود را به بازار ایران پیدا کرده‌اند، همواره با حساسیت بیشتری از سوی سیاستگذار و جامعه مواجه بوده است؟

واردات خودرو‌های لوکس در ایران برخلاف بسیاری از کالا‌های گران‌قیمت و شاید غیرضروری، همواره با حساسیت ویژه سیاستگذار و افکار عمومی مواجه بوده است؛ حساسیتی که در مقاطع مختلف به ممنوعیت واردات خودرو‌های با حجم موتور بالا، تعیین سقف ارزش برای خودرو‌های وارداتی و وضع محدودیت‌های متعدد منجر شده است. حالا نیز با ورود برخی خودرو‌های لوکس از مسیر‌هایی مانند واردات جانبازی و ایرانیان مقیم خارج، بار دیگر حساسیت‌هایی در رسانه‌ها و برخی گرو‌های سیاسی و اقشار جامعه شکل گرفته است. حال این سوال مطرح است که چرا واردات خودروی لوکس در ایران تابو شده و برخی آن را برنمی‌تابند؟

آنچه مشخص است اقتصاد ایران حتی در سال‌های تشدید تحریم و محدودیت‌های ارزی، شاهد ورود طیف متنوعی از کالا‌های لوکس بوده است؛ از تلفن‌های همراه گران‌قیمت و پوشاک و لوازم شخصی برند گرفته تا کالا‌های منزل و تجهیزات تفریحی و حتی برخی خودرو‌های گران‌قیمت از مسیر‌های مختلف. با این حال، خودرو در میان کالا‌های لوکس جایگاه متفاوتی دارد و تقریبا در تمام دولت‌ها، فارغ از تفاوت رویکرد‌های اقتصادی آنها، به کالایی حساس در سیاستگذاری تبدیل شده است. تازه‌ترین موج حساسیت نیز با ورود خودرو‌هایی مانند لکسوس و بنز میباخ و دیگر خودرو‌های گران‌قیمت از مسیر‌های قانونی شکل گرفته است. انتشار تصاویری از این خودرو‌ها و تمرکز رسانه‌ای بر ارزش ریالی آنها، بار دیگر این پرسش را به میان آورده که چرا ورود یک خودروی چند‌ده‌میلیارد‌تومانی تا این اندازه حساسیت‌برانگیز است، درحالی‌که ورود سایر کالا‌های لوکس با ارزش‌های بالا لزوما چنین واکنشی ایجاد نمی‌کنند؟

در پاسخ به این سوال برخی از کارشناسان معتقدند که بخشی از پاسخ را باید در سابقه سیاستگذاری خودرو جست‌و‌جو کرد. آنها تاکید دارند که خودروی لوکس در ایران طی بیش از یک دهه گذشته صرفا به‌عنوان یک کالای گران‌قیمت دیده نشده، بلکه در بسیاری از دوره‌ها در دسته کالا‌های غیرضروری، ارزبر و حتی نامتناسب با شرایط اقتصادی کشور قرار گرفته است. ممنوعیت ثبت‌سفارش خودرو‌های با حجم موتور بالای ۲۵۰۰ سی‌سی از اوایل دهه ۹۰، یکی از مهم‌ترین نقاط شکل‌گیری این نگاه بود. در سال‌های بعد نیز اگرچه مقررات واردات تغییر کرد، اما محدودیت حجم موتور، سقف ارزش و تعرفه‌های سنگین، همچنان به‌عنوان ابزار‌های سیاستگذاری مورد استفاده قرار گرفتند.

به این ترتیب، سیاستگذار به‌تدریج میان «خودرو» و «مصرف ارزی غیرضروری» پیوندی ایجاد کرد که آثار آن تنها در مقررات باقی نماند و به فضای عمومی نیز منتقل شد. نتیجه آنکه امروز مشاهده یک خودروی گران‌قیمت در خیابان، بیش از آنکه صرفا یک اتفاق در بازار کالا تلقی شود، می‌تواند به بحثی درباره ارز، نابرابری، امتیاز‌های خاص و حتی عدالت اقتصادی تبدیل شود. نمونه آشکار آن نیز هفتمین نمایشگاه خودرو بود که بحث‌های زیادی در مورد خودرو‌های لوکس وارداتی به کشور مطرح شد.

از کالای لوکس تا نماد مصرف ارز

یک اقتصاددان با تایید تابوی خودروی لوکس به «دنیای اقتصاد» می‌گوید که حساسیت نسبت به خودرو‌های لوکس تنها به قیمت آنها محدود نیست. خودرو در اقتصاد ایران برخلاف بسیاری از کالا‌های مصرفی، کالایی کاملا قابل مشاهده و عمومی است. یک ساعت یا کالای لوکس ممکن است در فضای خصوصی مصرف شود، اما خودرو در خیابان دیده می‌شود و به بخشی از تصویر اجتماعی شهر تبدیل می‌شود. به همین دلیل، خودرو‌های بسیار گران‌قیمت بیش از بسیاری از کالا‌های لوکس می‌توانند به نمادی از شکاف درآمدی و تفاوت سطح مصرف تبدیل شوند.

وی ادامه می‌دهد که این ویژگی در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که خودرو برای بخش بزرگی از خانوار ایرانی از یک کالای مصرفی معمولی به کالایی با قیمت بالا و دسترسی دشوار تبدیل شده است. در چنین شرایطی، مشاهده خودرویی با ارزش ده‌ها یا حتی بیش از صد‌میلیارد تومان، برای بخشی از جامعه نه صرفا یک انتخاب مصرفی، بلکه تصویری از فاصله میان قدرت خرید گروه‌های مختلف است. با توجه به اظهارات این اقتصاددان می‌توان حالا دریافت که در واکنش‌های اخیر به واردات خودرو‌های لوکس، ادبیاتی مانند «ارز مردم»، «رانت» یا «سفره خالی» نیز وارد شده است. این ادبیات نشان می‌دهد که بخشی از انتقاد‌ها نه لزوما متوجه خود خودرو، بلکه متوجه سازوکار دسترسی به آن است. در واقع پرسش از اینکه «چرا لکسوس وارد شده؟» در بسیاری از موارد در حال تبدیل شدن به پرسش دیگری است: «چه کسی و با چه شرایطی امکان واردات چنین خودرویی را دارد؟»

این تمایز مهم است؛ چراکه همه خودرو‌های لوکس الزاما از یک مسیر ارزی وارد کشور نمی‌شوند. در کنار واردات تجاری، مسیر‌هایی برای واردات خودرو توسط ایرانیان مقیم خارج و همچنین واردات خودرو برای جانبازان که البته دو دهه است تداوم دارد، پیش‌بینی شده است. در این مسیر‌ها قواعد تامین ارز، حقوق ورودی و شرایط واردات با واردات تجاری تفاوت دارد؛ بنابراین صرف مشاهده یک خودروی گران‌قیمت در کشور نمی‌تواند به‌تنهایی به معنای استفاده از ارز دولتی برای واردات آن باشد. با این حال، تفاوت میان مسیر‌های واردات خود به عاملی برای افزایش حساسیت تبدیل شده است.

در شرایطی که واردات تجاری خودرو‌های گران‌قیمت با تعرفه‌های بسیار بالا مواجه است، وجود مسیر‌های ویژه برای برخی گروه‌ها این پرسش را ایجاد می‌کند که منطق سیاستگذار در قبال یک کالای واحد چیست و چرا قواعد دسترسی به آن برای گروه‌های مختلف متفاوت است. در مورد واردات جانبازی، البته موضوع از جنس یک سیاست حمایتی قانونی است و نمی‌توان آن را صرفا با منطق واردات تجاری مقایسه کرد. قانون‌گذار برای گروهی از جانبازان امکان واردات خودرو با شرایط متفاوت را در نظر گرفته است. اما همین تفاوت، خودرو را بیش از پیش در معرض بحث عمومی درباره «امتیاز» و «تبعیض» قرار داده است. به بیان دیگر، حساسیت امروز نسبت به یک لکسوس وارداتی لزوما از خود لکسوس آغاز نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند حاصل انباشت چندین سال سیاستگذاری متفاوت، محدودیت ارزی، ممنوعیت واردات خودرو‌های حجیم و گران، و ایجاد مسیر‌های استثنایی برای ورود خودرو باشد.

چرا خودرو همیشه استثنا بوده است؟

نکته قابل تأمل آن است که اقتصاد ایران حتی در دوره‌هایی که واردات به دلیل تحریم، کمبود ارز و محدودیت‌های بانکی با دشواری جدی مواجه بوده، از ورود کالا‌های لوکس خالی نبوده است. محدودیت‌های تجاری و ارزی هیچ‌گاه به معنای توقف کامل ورود کالا‌های گران‌قیمت به کشور نبوده و بازار ایران در مقاطع مختلف شاهد حضور کالا‌های لوکس در حوزه‌های مختلف بوده است.

با این حال، خودرو تقریبا در همه دولت‌ها از حساسیت متفاوتی برخوردار بوده است. این موضوع را نمی‌توان تنها به یک دولت یا یک جریان سیاسی نسبت داد. در دولت‌های مختلف، با وجود تفاوت در سیاست‌های اقتصادی، خودرو در مقاطعی با ممنوعیت، سقف حجمی، سقف قیمتی، تعرفه‌های سنگین یا محدودیت‌های ارزی مواجه شده است. یک کارشناس خودرو در این زمینه به نقش خودرو در اقتصاد کشور اشاره می‌کند و به «دنیای اقتصاد» می‌گوید: خودرو در ایران فقط یک کالای وارداتی نیست؛ تولید آن با اشتغال، زنجیره قطعه‌سازی، مصرف سوخت، درآمد‌های مالیاتی و تعرفه‌ای، سیاست صنعتی و حتی قیمت‌گذاری دولتی گره خورده است؛ بنابراین تصمیم درباره واردات خودرو نمی‌تواند مانند تصمیم درباره واردات یک کالای لوکس مصرفی دیگر تلقی شود.

وی ادامه می‌دهد که خودرو به یکی از مهم‌ترین کالا‌های قابل معامله در اقتصاد ایران تبدیل شده است. تفاوت قیمت خودرو در بازار داخلی و قیمت جهانی، محدودیت عرضه و دشواری واردات، موجب شده خودرو برای بخشی از جامعه نه فقط وسیله حمل‌ونقل، بلکه دارایی نیز باشد؛ بنابراین ورود خودرو‌های لوکس می‌تواند بر فضای قیمتی بازار و انتظارات نیز اثر بگذارد و همین موضوع حساسیت سیاستگذار را افزایش می‌دهد.