روایتی متفاوت از فولاد خودروسازان

 سیاستگذاران صنعتی این روز‌ها تامین فولاد خودروسازان از مسیر بورس کالا را نشانه‌ای از بازگشت ثبات به تولید خودرو می‌دانند؛ موضوعی که حتی به ابزاری برای رد درخواست اصلاح قیمت خودرو نیز تبدیل شده است. با این حال بررسی جزئیات تامین ورق‌های فولادی مورد استفاده در صنعت خودرو نشان می‌دهد ارزیابی وضعیت تولید خودرو صرفا بر مبنای حجم عرضه فولاد در بورس کالا، می‌تواند تصویری ناقص از واقعیت زنجیره تامین خودروسازان ارائه دهد.

طی هفته‌های اخیر وزارت صنعت، معدن و تجارت بار‌ها بر این موضوع تاکید کرده که با تداوم عرضه فولاد در بورس کالا، مشکل تامین مواد اولیه خودروسازان تا حد زیادی برطرف شده و بنابراین نه تنها تولید خودرو باید در مسیر بهبود قرار بگیرد، بلکه دلیلی برای اختلال در عرضه و همچنین اصلاح قیمت خودرو نیز وجود ندارد.

در همین زمینه، سخنگوی وزارت صمت حدود دو هفته پیش اعلام کرد که با عرضه ورق فولادی در بورس کالا، نیاز خودروسازان تامین شده است و این روند نیز به شکل مستمر ادامه خواهد داشت. وی حتی به آمار عرضه هفتم اردیبهشت اشاره کرد که طی آن ۱۶۰هزار تن ورق فولادی در بورس کالا عرضه شد و از این میزان حدود ۹۰هزار تن به فروش رسید. سخنگوی وزارت صمت همچنین هشدار داده است هر تولیدکننده یا عرضه‌کننده‌ای که به بهانه آسیب دیدن فولاد مبارکه در جریان جنگ تحمیلی یا کاهش تولید ورق فولادی اقدام به گران‌فروشی کند، با برخورد قانونی مواجه خواهد شد.

این مواضع در شرایطی مطرح می‌شود که سیاستگذار در ماه‌های اخیر همواره تلاش کرده است بخشی از فشار خودروسازان برای اصلاح قیمت را ناشی از فضاسازی پیرامون کمبود مواد اولیه معرفی کند. حتی برخی نمایندگان مجلس نیز در همین راستا عنوان کرده‌اند که موضوع کمبود فولاد بیش از آنکه یک بحران واقعی باشد، بهانه‌ای برای افزایش قیمت خودرو است. یکی از اعضای کمیسیون صنایع و معادن مجلس اخیرا اعلام کرده وقتی تنها بخشی از ورق‌های عرضه‌شده در بورس کالا به فروش رسیده، این موضوع نشان می‌دهد عرضه بیش از تقاضا بوده و بنابراین ادعای کمبود فولاد چندان قابل قبول نیست.

با این حال بررسی فنی موضوع نشان می‌دهد تعمیم عرضه فولاد در بورس کالا به تامین کامل نیاز خودروسازان، چندان دقیق نیست. کارشناسان صنعت خودرو معتقدند این صنعت، مصرف‌کننده یک نوع مشخص از ورق فولاد نیست که صرفا با افزایش عرضه آن بتوان از حل مشکل سخن گفت. ورق‌های مورد استفاده در خودرو طیف متنوعی از محصولات را شامل می‌شود که هر یک ویژگی‌ها، ترکیبات و کاربرد‌های متفاوتی دارند. بخشی از این ورق‌ها در ساخت بدنه خودرو به کار می‌رود، بخشی در قطعات موتور، بخشی در گیربکس و مجموعه انتقال قدرت و بخشی نیز در قطعات حساس ایمنی و سازه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. در واقع خودروسازی صنعتی است که نیازمند استفاده از فولاد‌های تخصصی با استاندارد‌های خاص است. ورق‌های گالوانیزه، روغنی، سیاه، فولاد‌های استحکام بالا و حتی برخی ورق‌های ضدزنگ از جمله محصولاتی هستند که بسته به نوع خودرو و قطعه مورد استفاده قرار می‌گیرند. هر یک از این محصولات نیز ویژگی‌های متفاوتی دارند. برای مثال بخشی از ورق‌های مورد استفاده در بدنه خودرو باید علاوه بر استحکام، قابلیت شکل‌پذیری بالایی نیز داشته باشند تا در فرآیند پرس و تولید بدنه دچار ترک یا شکستگی نشوند.

از سوی دیگر برخی قطعات نیازمند فولاد‌هایی مقاوم در برابر حرارت یا تنش‌های فیزیکی شدید هستند. به همین دلیل، کارشناسان صنعت خودرو تاکید دارند که صرف عرضه حجم بالایی از فولاد در بورس کالا، لزوما به معنای تامین کامل نیاز این صنعت نیست. آنچه برای خودروساز اهمیت دارد، دسترسی به گرید‌ها و انواع مشخصی از فولاد است که بعضا تولید برخی از آنها در داخل محدود بوده یا اساسا وابسته به واردات است. حتی در برخی مصاحبه‌های رسمی وزیر صمت و سخنگوی این وزارتخانه نیز به این موضوع اشاره شده که بخشی از فولاد‌های مورد استفاده در صنعت خودرو از خارج کشور تامین می‌شود و فولاد مبارکه نیز بخشی از نیاز خود را از مسیر واردات پوشش می‌دهد. همین مساله نشان می‌دهد موضوع تامین فولاد در صنعت خودرو صرفا به عرضه داخلی محدود نیست و متغیر‌های دیگری همچون نرخ ارز، محدودیت‌های وارداتی و تحریم نیز بر آن اثرگذار است. وقتی بخشی از ورق‌های تخصصی مورد استفاده در خودرو وارداتی باشد، طبیعتا افزایش نرخ ارز یا اختلال در واردات می‌تواند هزینه تامین مواد اولیه را بالا ببرد؛ بنابراین حتی اگر عرضه فولاد در بورس کالا ادامه داشته باشد، باز هم نمی‌توان نتیجه گرفت هزینه تولید خودرو ثابت مانده و نیازی به بازنگری در قیمت‌ها وجود ندارد.

از سوی دیگر آمار فروش ورق‌های فولادی در بورس کالا نیز لزوما به معنای نبود تقاضا از سوی خودروسازان نیست. کارشناسان معتقدند خودروساز نمی‌تواند صرفا برای جلوگیری از شکل‌گیری ذهنیت کمبود، همه انواع فولاد عرضه‌شده را خریداری کند. هر شرکت خودروساز بر اساس برنامه تولید، نوع محصول و نیاز خطوط تولید خود تنها بخشی از گرید‌های عرضه‌شده را خریداری می‌کند. در نتیجه طبیعی است که بخشی از محصولات عرضه‌شده بدون مشتری باقی بماند. این موضوع به معنای مازاد عرضه برای کل صنعت خودرو نیست، بلکه می‌تواند ناشی از عدم تطابق نوع ورق عرضه‌شده با نیاز واقعی خودروسازان باشد. به بیان دیگر اگر خودروساز به گرید مشخصی از فولاد نیاز داشته باشد، خرید سایر ورق‌های عرضه‌شده کمکی به استمرار تولید نخواهد کرد؛ بنابراین استناد به فروش نرفتن بخشی از عرضه‌های بورس کالا بدون توجه به تنوع محصولات فولادی، می‌تواند تصویر ناقصی از وضعیت تامین مواد اولیه صنعت خودرو ارائه دهد.

تقلیل مشکلات خودروسازی به فولاد

در این میان آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند، تلاش برای تقلیل مشکلات صنعت خودرو به یک متغیر واحد است. طی دو ماه گذشته بار‌ها عنوان شده که با تامین ورق فولاد، دیگر بهانه‌ای برای افت تولید یا درخواست اصلاح قیمت باقی نمی‌ماند. به عنوان مثال وزیر صمت چندی پیش در این زمینه عنوان کرد که «شایعه‌سازی برای فروش بیشتر و خالی کردن جیب مردم به بهانه نبود ورق‌های فولادی، خارج از وفاق و همدلی در کشور است.» مجموع این اظهارات نشان می‌دهد سیاستگذاران تلاش دارند مساله اصلی صنعت خودرو را به تامین فولاد تقلیل دهند؛ حال آنکه تحریم‌های بین‌المللی همچنان دسترسی خودروسازان و قطعه‌سازان به بخشی از مواد اولیه، قطعات و فناوری را محدود کرده است. از سوی دیگر نوسانات شدید نرخ ارز هزینه تامین قطعات وارداتی و مواد اولیه را به شدت افزایش داده است. علاوه بر این، تصمیمات مقطعی در حوزه قیمت‌گذاری، برنامه‌ریزی تولید را برای خودروسازان دشوار کرده است. کمبود نقدینگی، بدهی سنگین به قطعه‌سازان و فاصله قابل‌توجه قیمت کارخانه و بازار نیز از دیگر مشکلاتی است که همچنان بر عملکرد صنعت خودرو سایه انداخته است.

در چنین شرایطی، تاکید صرف بر تامین فولاد و نتیجه‌گیری درباره غیرضروری بودن اصلاح قیمت، بیش از آنکه بیانگر حل مسائل صنعت خودرو باشد، نوعی ساده‌سازی بحران به نظر می‌رسد. حتی اگر فرض شود مشکل فولاد تا حدی مدیریت شده، باز هم سایر هزینه‌های تولید با سرعت بالایی در حال افزایش است و خودروسازان همچنان با فشار مالی سنگینی مواجه‌اند. در همین زمینه حسن کریمی‌سنجری، کارشناس صنعت خودرو نیز معتقد است نمی‌توان وضعیت تامین مواد اولیه خودروسازان را صرفا با آمار عرضه فولاد در بورس کالا ارزیابی کرد. وی تاکید دارد ورق‌های فولادی مورد استفاده در خودروسازی طیف متنوعی دارد و بخشی از این محصولات نیز لزوما وارداتی است. کریمی‌سنجری در پاسخ به این پرسش که چرا همه ورق‌های عرضه‌شده در بورس کالا به فروش نرفته، عنوان می‌کند که فولاد تنها در بدنه خودرو کاربرد ندارد، بلکه انواع ورق‌های فولادی در بخش‌های مختلف خودرو از جمله شاسی، ترمز، چرخ، ستون، سقف، موتور، صفحات بدنه و سیستم اگزوز مورد استفاده قرار می‌گیرد و هر یک نیز دارای آلیاژ و گرید متفاوتی هستند.

به گفته این کارشناس، خودروساز نیز مطابق نیاز خطوط تولید خود اقدام به خرید از بورس کالا می‌کند و نمی‌تواند صرفا به دلیل عرضه مثلا یک محصول، آن را خریداری کند درحالی‌که در بخش دیگری با کمبود ورق تخصصی مواجه است. از این منظر، فروش نرفتن بخشی از فولاد عرضه‌شده در بورس کالا لزوما به معنای تامین کامل نیاز صنعت خودرو نیست.